Największym jeziorem w Turcji jest Jezioro Wan (Van Gölü) o powierzchni około 3755 km² i maksymalnej głębokości około 450 metrów. To zarazem największy na świecie sodowy zbiornik o silnie zasadowej wodzie. W tekście zebrano najważniejsze informacje o położeniu, parametrach oraz niezwykłych odkryciach związanych z tym akwenem.
Gdzie leży jezioro Wan i jakie ma wymiary?
Akwen położony jest na Wyżynie Armeńskiej we wschodniej Turcji, w regionie Anatolii Wschodniej, niedaleko granicy z Iranem. Od granicy dzieli go około 100 km, a z jego brzegu można zobaczyć masyw góry Ararat z najwyższym wulkanicznym szczytem o wysokości 5137 m n.p.m. oraz drugim wierzchołkiem sięgającym 3896 m n.p.m. Lustro wody znajduje się na wysokości 1640 m n.p.m., a sam zbiornik ma charakter bezodpływowy.
W tabeli zebrano podstawowe dane morfometryczne:
| Parametr | Wartość | Uwagi |
| Powierzchnia | 3755 km² | część źródeł podaje 3574 km² |
| Długość maksymalna | 120 km | rozciągłość w osi wschód-zachód |
| Szerokość maksymalna | 80 km | rozciągłość w osi północ-południe |
| Głębokość maksymalna | 450 m | jedno z najgłębszych jezior Turcji |
| Objętość | 607 km³ | duża rezerwa wodna regionu |
| Wysokość lustra | 1640 m n.p.m. | położenie wysokogórskie |
| Zasolenie | 19,1‰ | woda słonawa o specyficznym składzie |
| Odczyn pH | 9,8 | silnie zasadowy |
Dlaczego woda w jeziorze Wan jest wyjątkowa?
Jezioro Wan wyróżnia się przede wszystkim składem chemicznym. Odczyn wody sięga pH 9,8, co oznacza silną zasadowość. Ciecz ma metaliczny posmak i lekko śliską konsystencję, a mieszkańcy regionu wykorzystują ją między innymi jako naturalny środek czystości. Z powierzchni akwenu pozyskuje się sodę i inne sole przez odparowanie.
Do zbiornika stale dopływają cztery słodkowodne rzeki, które mimo to nie zmieniają wyraźnie jego słonego charakteru. Zasolenie powierzchniowe wynosi 19,1‰. Są to:
- Bendimahi,
- Zilan,
- Karasu,
- Micinger.
Największy na świecie sodowy akwen ma pH 9,8, co tworzy wyjątkowo trudne warunki dla większości organizmów wodnych.
Jakie ryby żyją w jeziorze Wan?
Przez długi czas sądzono, że w tych zasadowych wodach występuje tylko jeden gatunek ryby – endemiczny Chalcalburnus tarichi z rodziny karpiowatych, zagrożony wyginięciem. Odbywa on wędrówki na tarło do słodkowodnych dopływów. W 2018 roku we wnętrzu mikrobialitu odkryto drugi gatunek – Oxynoemacheilus ercisianus.
Czym są podwodne stromatolity?
Na dnie znajdują się największe znane stromatolity, czyli wapienne kolumny o wysokości do 40 m, które tworzą sinice. Ich obecność wiąże się z mikrobialitami, w których specjaliści znaleźli wspomniany nowy gatunek ryby.
Jak powstało jezioro Wan?
Za powstanie zbiornika odpowiada erupcja wulkanu Nemrut sprzed około 200 tysięcy lat. Strumień lawinowy o długości 60 km zablokował odpływ wód w kierunku zachodnim i przekształcił obniżenie w bezodpływowe jezioro endoreiczne. Bez stałego odpływu poziom wody zależy głównie od parowania i dopływu rzek.
Zmiany poziomu bywały w przeszłości bardzo duże. Około 18 tysięcy lat temu lustro wody leżało 72 m wyżej niż obecnie, natomiast 9,5 tysiąca lat temu było o 300 m niższe. Obecnie parowanie jest prawie trzy razy większe niż opady, co prowadzi do dalszego cofania się brzegów.
Co odkryto na dnie jeziora Wan?
Spadek poziomu wody odsłonił w ostatnich latach wiele śladów przeszłości. W niektórych miejscach linia brzegowa cofnęła się nawet o kilometr, ukazując stare łodzie, szkielety zwierząt oraz ruiny historyczne. Mieszkańcy regionu Tatvan zauważyli wynurzające się fragmenty nagrobków, co skłoniło badaczy do wysłania nurków w niezbadane wcześniej strefy dna.
Na dnie jeziora Wan odkryto ruiny dawnej osady z ulicami i cmentarzyskiem, a na nagrobkach widnieją krzyże oraz tamgi plemienia Kayı.
Zatopiona osada i cmentarzysko
Podwodni archeolodzy i nurkowie natrafili na pozostałości dawnej wioski lub miasteczka z czytelnym układem ulic oraz cmentarzysko. Na części nagrobków widniały znaki krzyża, a na innych tamgi, czyli znaki władzy chańskiej plemienia Kayı. Lud ten posługiwał się językiem oguzyjskim, stanowiącym główną gałąź języków turkijskich. Badacze umiejscawiają zaginioną osadę między miastami Ahlat i Tatvan.
Dyrektor Eastern Sea Association, Cumali Birol, przyznał, że brzeg akwenu cofnął się w ostatnich latach o 3 metry. W jego ocenie dno skrywa struktury, które mogą konkurować ze znanymi miejscami nurkowymi, choć sam zbiornik boryka się z poważnym problemem suszy.
Twierdza sprzed 3000 lat
W 2017 roku zespół z Uniwersytetu Van Yüzüncü Yıl odkrył pod wodą fortecę sprzed 3000 lat. Obszar podwodnego wykopaliska ma prawie 1 km², a historycy wiążą te ruiny z cywilizacją Urartu. To jedna z najstarszych budowli znalezionych w tym akwenie.
Jakie atrakcje i ciekawostki wiążą się z jeziorem Wan?
Okolice akwenu oferują zarówno zabytki, jak i lokalne legendy oraz przyrodnicze osobliwości. Turystyka rozwija się tu wolniej niż na południowym zachodzie Turcji, ale miejsce przyciąga osoby zainteresowane historią i nurkowaniem.
Wyspy i ormiański kościół na Akdamar
Na jeziorze znajduje się kilka wysp, z których największe to:
- Gadir,
- Carpanak,
- Akdamar,
- Atrek.
Na wyspie Akdamar w południowej części zbiornika stoi ormiański kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża z X wieku. Budowlę wzniesiono na rozkaz armeńskiego króla Gagika I. Mniejsze wyspy Çarpanak i Adır również mają wartość historyczną.
Legenda o potworze z Wan
Od 1995 roku krąży opowieść o niezidentyfikowanym zwierzęciu zamieszkującym głębiny. Ponad tysiąc osób twierdziło, że widziało istotę o długości 15 metrów, z kolcami na grzbiecie, przypominającą plezjozaura. Rząd turecki wysłał badaczy, jednak nie znaleziono dowodów na istnienie stworzenia. Legenda nadal przyciąga ciekawskich.
Koty z Wan
Region nad jeziorem słynie z wyjątkowej rasy kotów, które lubią pływać i mają futro szybko schnące po wyjściu z wody. Część osobników ma oczy w dwóch różnych kolorach. Na cześć tych zwierząt w miasteczku Wan powstał pomnik.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie znajduje się Jezioro Wan?
Leży na Wyżynie Armeńskiej we wschodniej Anatolii, niedaleko irańskiej granicy, około 100 km od niej, na wysokości 1640 m n.p.m.
Jakie są podstawowe rozmiary i parametry jeziora Wan?
Ma około 3755 km² powierzchni, maksymalnie 120 km długości, 80 km szerokości i 450 m głębokości, a jego objętość to około 607 km³.
Dlaczego woda w jeziorze Wan jest wyjątkowa?
Woda jest silnie zasadowa (pH ~9,8) i sodowa, ma metaliczny posmak i lekko śliską konsystencję, a z jego wód pozyskuje się sole przez odparowanie.
Jakie gatunki ryb żyją w tym zasadowym jeziorze?
Długo uważano, że występuje tylko endemiczny Chalcalburnus tarichi, a w 2018 r. odkryto też Oxynoemacheilus ercisianus w mikrobialitach.
Czym są stromatolity występujące na dnie jeziora?
To tworzone przez sinice wapienne kolumny sięgające do 40 m wysokości, powiązane z mikrobialitami i unikatową biocenozą dna.
W jaki sposób powstało Jezioro Wan?
Powstało wskutek erupcji wulkanu Nemrut około 200 tys. lat temu, gdy lawinowy strumień zablokował odpływ i utworzył bezodpływowy zbiornik.
Co odkryto na odsłoniętym dnie jeziora?
Odnaleziono ruiny osady z ułożeniem ulic i cmentarzyskiem z nagrobkami ozdobionymi krzyżami i tamgami plemienia Kayı oraz inne zabytki.
Czy pod wodą znaleziono starsze zabytki?
Tak — w 2017 roku odkryto podwodną twierdzę sprzed około 3000 lat o powierzchni bliskiej 1 km², powiązaną z kulturą Urartu.
Jakie wyspy i zabytki można zobaczyć na jeziorze Wan?
Na jeziorze są wyspy jak Gadir, Çarpanak, Akdamar i Atrek; na Akdamar stoi X‑wieczny ormiański kościół Świętego Krzyża.
Jakie lokalne ciekawostki wiążą się z jeziorem Wan?
Krąży legenda o dużym, niezidentyfikowanym stworzeniu, a region słynie też z pływających kotów o szybko schnącym futrze i często różnych kolorach oczu.
