Zamek w Ząbkowicach Śląskich – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Zamek w Ząbkowicach Śląskich to renesansowa ruina udostępniona do zwiedzania, którą poznasz podczas wycieczki z przewodnikiem o stałych godzinach. Bilety kupisz w Izbie Pamiątek Regionalnych przy ul. Krzywej 1, a cała trasa zajmuje do 1,5 godziny. W dalszej części artykułu znajdziesz najważniejsze fakty z historii, wskazówki dojazdu oraz ciekawostki związane z tą wyjątkową budowlą.

Gdzie znajduje się zamek i jak do niego dotrzeć?

Zamek Książęcy w Ząbkowicach Śląskich stoi przy ul. Krzywej 57, na wyniosłej skarpie w południowej części miasta. Od zachodu w niewielkiej odległości przebiega droga E67, którą dojedziesz do Ząbkowic Śląskich między innymi od strony Wrocławia lub Kłodzka. Osoby podróżujące koleją po wyjściu z dworca powinny kierować się na południe w stronę Rynku, a dalej iść prosto ul. Armii Krajowej i skręcić w prawo w ul. Krzywą.

W bezpośrednim sąsiedztwie ruin brakuje wydzielonych miejsc parkingowych. Samochód możesz zostawić przy ul. Armii Krajowej lub ul. Ciasnej, choć miejsca te bywają ciasne i zatłoczone. Wygodną alternatywą jest też pozostawienie auta w Rynku i krótki spacer do zamku.

Renesansowy zamek w Ząbkowicach Śląskich zaprojektował Benedykt Ried, twórca Sali Władysławowskiej na praskich Hradczanach.

Jak wyglądała historia zamku w Ząbkowicach Śląskich?

Najstarsze zapiski o warowni pochodzą z 1321 roku, choć część badaczy datuje powstanie gotyckiego zespołu obronnego na pierwszą ćwierć XIV stulecia. Budowlę wzniesiono z piaskowca na stromej skarpie nadrzecznej, prawdopodobnie na planie nieregularnym zbliżonym do owalu. Jej fundatorem mógł być książę Bolko I Surowy lub jego syn Bernard zwany Statecznym.

Jak powstała piastowska warownia?

Niektóre źródła wskazują, że pierwotny zamek zbudowano około 1290 lub 1300 roku jako twierdzę graniczną księstwa świdnicko-ziębickiego. Wzmianka z 1321 roku potwierdza, że w tym czasie obiekt już funkcjonował. W 1335 roku czeski margrabia Karol Luksemburski wysłał do Ząbkowic oddziały zbrojne, aby zmusić księcia Bolka II do uznania lenna. Atak się nie powiódł i aż 150 rycerzy trafiło do niewoli.

Już rok później Bolko II dobrowolnie uznał zwierzchność korony czeskiej, a jego syn Mikołaj Mały ostatecznie sprzedał zamek wraz z miastem. W połowie XV wieku warownia przeszła w ręce synów króla Czech Jerzego z Podiebradów. W 1467 roku połączone wojska mieszczan wrocławskich, świdnickich i nyskich przez dziesięć dni oblegały zamek. Dopiero sprowadzenie z pobliskiej Nysy działa zwanego wielką puszką, ciągniętego przez 24 konie i strzelającego pociskami o masie 100 kilogramów, skłoniło załogę do kapitulacji.

Dowództwo nad zdobytą warownią objął wrocławianin Ulrich Hans von Hasenburg, ale już w lipcu tego samego roku zamek odbił Victorin z Podiebradów na czele 4000 żołnierzy. Ostatecznie w 1468 roku budowla została zburzona. Zanim jednak Karol I Podiebrad rozpoczął odbudowę, w 1489 roku zamek zdobył i przez kilka miesięcy okupował król Węgier Maciej Korwin.

Jak wyglądała renesansowa rezydencja Karola I?

Decyzję o wzniesieniu nowej siedziby podjął książę ziębicki Karol I Podiebrad. Projekt powierzył Benedyktowi Riedowi, wybitnemu architektowi, który wcześniej stworzył między innymi Salę Władysławowską na zamku królewskim w Pradze. Prace ruszyły w 1524 roku i z przerwami trwały do 1532 roku.

Zamek założono na planie czworoboku o wymiarach 62 na 65 metrów. W narożach stanęły dwie trójkondygnacyjne basteje przystosowane do ostrzału artyleryjskiego. Wewnętrzny dziedziniec o boku około 37 metrów otaczały drewniane krużganki, uznawane obok wawelskich i brzeskich za jedne z najwcześniejszych na ziemiach polskich. Na tynkach baszty narożnej zachowało się pierwsze znane na Śląsku renesansowe boniowanie.

Budowę przerwała tak zwana trwoga turecka, związana z zagrożeniem inwazją osmańską. W pełni ukończono trzy skrzydła zamku, natomiast skrzydło północne nigdy nie powstało. W jego miejscu do dziś widoczne są kamienne wypusty-strzępy, które miały być zaczątkiem przyszłych ścian działowych.

Budowę czwartego skrzydła przerwała trwoga turecka, dlatego północna część dziedzińca nigdy nie została domknięta.

Karol I Podiebrad zmarł w 1536 roku we wschodnim skrzydle zamku. Pochowano go wraz z małżonką Anną Żagańską w kaplicy Kauffunga w pobliskim kościele św. Anny. Spadkobiercy księcia skupili się na rozbudowie zamku w Oleśnicy, a zadłużona rezydencja ząbkowicka stała się przedmiotem listów zastawnych.

Co przyniosła wojna trzydziestoletnia?

W 1569 roku księstwo ziębickie wróciło na własność króla Czech, a zamek uczyniono siedzibą starostów ziemskich. Za sprawą starosty Fabiana von Reichenbacha rozbudowano umocnienia, dzięki czemu załoga odparła oblężenia w 1632 roku. Jednak w lipcu 1646 roku oddziały cesarskie pod dowództwem marszałka Rajmunda Montecuccoliego zdobyły budowlę, po czym wysadziły mury kurtynowe, basteje i część skrzydeł mieszkalnych.

Po 1654 roku Johann von Auersperg częściowo odbudował część mieszkalną, ale pominął fortyfikacje. W 1728 roku wyprowadzono z zamku urzędy ziemskie, a pożar z 1784 roku zniszczył dachy i dopełnił ruiny. Później obiekt przechodził przez ręce rodów von Schlabrendorf i von Deym, pełniąc między innymi funkcję składu nafty czy miejsca ćwiczeń strażackich.

W okresie międzywojennym Franz von Deym otworzył w wieży zamkowej niewielkie muzeum regionalne, a część pomieszczeń służyła jako schronisko turystyczne i miejski teatr. Po II wojnie światowej wyposażenie rozkradziono, a pod mury podłożono ogień. Pierwsze prace zabezpieczające prowadzono w latach 1958–1961, a większe inwestycje ruszyły po 2012 roku. Obecnie w 2026 roku zabytek pozostaje udostępniony do zwiedzania jako trwała ruina.

Co zobaczyć na zamku i w najbliższej okolicy?

Zachowany układ przestrzenny czytelnie pokazuje renesansowe założenie z XVI wieku. Do dziś stoją mury magistralne, wieża bramna i wieża zegarowa, a także fragmenty attyki oraz portali. Warto zwrócić uwagę na relikty krużganków i ślad po wykuszu latrynowym w skrzydle południowym.

Czym wyróżnia się Krzywa Wieża?

Nieopodal zamku wznosi się gotycka Krzywa Wieża, której odchylenie od pionu wynosi 2,14 metra i stale postępuje. Budowla pełniła niegdyś funkcję bramy miejskiej lub dzwonnicy, a obecnie można na nią wchodzić z przewodnikiem co 30 minut. Pierwsze wejście zaczyna się o 9:30.

Przyczyną przechylenia były najpewniej wstrząsy tektoniczne z września 1590 roku albo osiadanie gruntu. Z tarasu widokowego rozpościera się panorama miasta z ruiną zamku widoczną w południowej części widnokręgu.

Co mieści się w Dworze Kauffunga?

Bilety na zamek kupisz w Izbie Pamiątek Regionalnych mieszczącej się w Dworze Kauffunga przy ul. Krzywej 1. To najstarszy zachowany budynek mieszkalny w Ząbkowicach Śląskich. W muzeum zobaczysz dawne meble, sprzęt RTV i AGD oraz kolekcję historycznej broni.

W piwnicach dworu urządzono Laboratorium Doktora Frankensteina, które luźno nawiązuje do powieści Mary Shelley. Ekspozycja jest mroczna i może być nieodpowiednia dla młodszych dzieci, dlatego przed wizytą warto sprawdzić jej charakter. W pobliżu znajduje się również Cerkiew św. Jerzego, ufundowana w 1319 roku przez księcia Mikołaja ziębickiego i wójta Jana Secklina, którą zwiedzisz po wcześniejszej rezerwacji.

Jak zaplanować zwiedzanie zamku?

Zamek jest czynny codziennie, a wejścia odbywają się w towarzystwie przewodnika. Godziny zwiedzania to 10:00, 11:30, 13:30 i 15:00. Cała trasa zajmuje do 1,5 godziny, a bilety kupisz w Izbie Pamiątek Regionalnych przy ul. Krzywej 1, skąd pracownicy zabierają turystów do ruin.

Kontakt telefoniczny do organizatora to +48 74 815 20 43, adres e-mail [email protected], a aktualne informacje znajdziesz na stronie www.zckit.pl. Wpis do rejestru zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego obiekt otrzymał pod numerem A/5146/482 z 7 maja 1958 roku.

Projekt pod nazwą Śladami wspólnej średniowiecznej historii objął adaptację wieży bramnej i pomieszczeń przyległych na trasę turystyczną oraz ekspozycje. Całkowity koszt inwestycji to ponad 5 mln 370 tys. zł, z czego polskie dofinansowanie wyniosło prawie 2 mln 100 tys. zł. W ramach projektu powstała ścieżka edukacyjna łącząca zamki w Vizmburku w Czechach i Ząbkowicach Śląskich.

W niedalekiej odległości od miasta znajduje się kilka innych zabytków architektury obronnej i rezydencjonalnej:

• Zamek Kamieniec Ząbkowicki – neogotycka budowla z XIX wieku, 12 km,
• Twierdza Srebrna Góra – górska twierdza z XVIII wieku, 13 km,
• ruina dworu obronnego w Rudnicy z XVI wieku, 12 km,
• relikty zamku książęcego w Bardzie Śląskim z XIV wieku, 13 km,
• zamek w Niemczy, przebudowany, 17 km.

Jakie ciekawostki wiążą się z Ząbkowicami i zamkiem?

Ząbkowice Śląskie przez stulecia nosiły niemiecką nazwę Frankenstein. Pojawia się ona już w dokumentach z 1287 roku, a jej zniekształcone formy, takie jak Frankinstein czy Franckinsteyn, funkcjonowały do czasów pruskich. Po 1945 roku miastu nadano obecną nazwę z przymiotnikiem Śląskie.

Co łączy Frankenstein z Ząbkowicami?

Nazwa miasta budzi skojarzenia z powieścią Mary Shelley. Angielska pisarka mogła znać historię ząbkowickich grabarzy, opisaną w 1606 roku w gazecie Newe Zeyttung. Według relacji ośmiu grabarzy, w tym sześciu mężczyzn i dwie kobiety, miało rozsypywać zatruty proszek, okradać groby i bezcześcić zwłoki.

Po torturach podsądni przyznali się do winy i zostali spaleni żywcem. Barwna opowieść o procesie krążyła po Europie i mogła zainspirować Shelley, choć nie jest to jedyna hipoteza. Drugim tropem jest zamek Frankenstein nad Renem, gdzie mieszkał lekarz Konrad Dippel, podejrzewany o eksperymenty na ciałach. Dziś w Ząbkowicach możesz przejść trasę Śladami dr Frankensteina, która łączy miejskie atrakcje z tą legendą.

Jakie nowatorskie rozwiązania zastosowano w zamku?

Obiekt był wyjątkowy pod względem inżynierii obronnej i użytkowej. Spusty kanalizacyjne umieszczono w grubości murów, a ich ujścia kończyły się w fosie. Przewody spłukiwano deszczówką, co było rozwiązaniem rzadko spotykanym w tej części Europy.

Zamek wyposażono także w kaponiery, które wówczas występowały głównie w południowej Europie. Dwie narożne basteje należały do pierwszych tego typu rozwiązań na Śląsku. Zachowane tynki wieży alkierzowej noszą ślady pierwszego znanego na Śląsku renesansowego boniowania, czyli profilowania tynku imitującego układ kamieni w murze.

Co przedstawia herb fundatora?

Nad przejazdem bramnym wmurowano okazały portal z herbem Karola Podiebrada. Tablica fundacyjna dzieli się na cztery pola, na których widnieją: ziębicki orzeł, oleśnicki orzeł, szachownica ziębicko-świdnicka oraz kłodzki łuk. Obok głównej bramy zachowała się węższa furtka dla pieszych.

Nad całością górowała niegdyś wieża bramna zwieńczona renesansową attyką. W południowo-zachodnim rogu dziedzińca znajdowała się studnia zamkowa, którą zabetonowano w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Przestronny dziedziniec o wymiarach 37,6 na 36,7 metra prawdopodobnie służył do turniejów rycerskich i ćwiczeń.